Nota Bene: A quattro chilometri dal centro abitato di Vallermosa, percorrendo la strada provinciale per Decimoputzu, troviamo il nuraghe "Su Casteddu de Fanaris". Questo è ubicato nella collina più alta della zona a guardia della pianura che si estende da Vallermosa sino ai paesi vicini. In questa zona, diverso tempo fa fu ritrovata una statuetta raffigurante la “Dea Madre” che ora si trova al museo nazionale di Cagliari.
Paschet ferrada e bella ch'est ammiru s'ama, bonificada in sa laguna: in mesu, a fust'in balva che coluna, e-i su tazu li paschet in giru chi li dat ite fagher e regiru batindendel'a domo sa fortuna.
Po las abbintinnare a una a una in paschimenta li enin a tiru: sas belveghes lu melan e fiàgana, issu sa manu in rénule lis pàssada liscéndelis sa chirra fita e neta, ca cussa suditanscia mansueta est sua, nd'est gelosu e las ingràssada ca su tribbutu a bonu coro pàgana.
Cantas tristas memorias m'ischidas In s'attonita mente, o Addemala! Ammentos chi m'inasprin sas feridas Mi pioen inoghe da 'ogn'ala... Ahi, sicca sas arvures fozidas, Bolta in luttu sa 'irde tua gala! Nessi cantu dur'eo luttu porta... Ohimè, sa padrona tua est morta! 2. Est morta, nolla occultat una losa Sa chi teniat regnu in custu coro; Cudda, ch'ind ogni trattu preziosa. Fit de virtudes nobile tesoro; Cudda, chi cun sos tristos ferizzosa, Cumpartiat sas lagrimas insoro; Cudda a sa cale in su fronte serenu Prontu lughiat su cuntentu anzenu! 3. Sutta terra ch'est già cudda gentile. Chi custas binzas poniat in festa, E cun boghe a un'anghelu simile Cantende accisaiat sa foresta... Oh, disingannu su pius ostile, Chi mi leas arturios e testa! Disingannu ch'istare dés arreu Che frizz'avvelenada in coro meu! 4. Ma proite amment'eo in tant'affogu Deliscias unu die caras tantu? Como a s’anima mia disaogu Sunu solu suspiros e piantu... Sì, t'incontro, frisc' 'adde, amenu logu Ma no incontro in te s’antigu incantu: Fin deliscias, fin gioias de un’ora… Ed eo non so mortu e vivo ancora? 5. Prestu t'alliza, o laru triunfale, Mue, rizolu, mue pius forte; Dade, o montes, de luttu unu segnale, Faghid’eco a sa trista mia sorte… Cudda chi non pariat cosa mortale Hat serradu sos ojos a sa morte! Pius non dezis bider sa dechida Chi bos insuperbiat sende in vida! 6. Proite friscas abbas cristallinas, Ricca funtana, sighis a cazzare? Invanu a s'amorosa las destinas Chi tantu ti soliat onorare! Proite fin’a terra ancor’inchinas Sos largos ratos, nughe seculare? No isperes pius dare rizzettu A su non pius meu amad'oggettu! 7. Addite, piras, melas, e pro chie Riservades su dulche 'ostru fruttu? De sa chi bos dignesit unu die Custu dolu mustrades, custu luttu? Goie riccas, superbas goie No bos poto mirare a chiz’asciutu; Ca duru insupurtabile turmentu De sas giojas passadas est s'ammentu. 8. Prite da 'ora in ora, o trista luna, Velas sa bella faccia da 'una nue? Chircas forsi a su solitu cudd'una, Chi candida, chi pura fìt che tue? Ahi, sa pius barbara fortuna Mi nd'hat privu, so solu, est atterue... E forsi cun sa tua lughe pura Nd'illuminas sa cara sepultura! 9. Prite cantas ancora, o russignolu, Cun sa solita tua melodia? Caglia!... Ma no: prosighi; tue solu Dolche mi rendes sa malinconia... Paret ch'hapas fastizu e sentas dolu De s'ingiusta crudele sorte mia... Senza duda in cust'orfana campagna Tue puru pianghes sa cumpagna! 10. Canta: gai leare 'olu costante Bidas e fizos tuos dae nidu; Prosighi, chi t'iscultat un'amante Meda pius de te addoloridu, Unu chi ‘erisero ind un'istante S'isposa fidelissim' hat perdidu, E pro pena, pro ràngulu mazore In vida lu sustentat su dolore... 11. Ma it'est, it'est mai, disdiciadu! Cudda upa ch'in forma umana miro?... Ohimè! so dormidu o ischidadu?... Ohimè! resto firmu o mi ritiro?... Diat esser s'ispiritu invocadu De sa chi tantu lagrimo e suspiro?... Oh. gioja! Si ses isse, dae nou Consola s'affligidu amante tou! 12. Beni: prite s'inzertu passu appuntas? De te forsi pius no mi crés dignu? Paghe ch'attera 'olta resten giuntas Sas destras ind un'ultimu carignu! De me, de sogra tua non preguntas Ch’in t’amare poniat ogn’impignu? E de sas innozentes fizas tuas Chi tantu ti fin caras ambas duas? 13. Custa in mi confortare usas manera? Non benis? No mi naras mancu adiu? Forsi cun raspu e lagrima sinzera Solu pro ti piangher non so ‘iu?... Si solver in piantu mi potera, M' 'idias trasformadu ind unu riu... Como l'ischis, com' 'ides senza impannu De su coro s’amore ei s’affannu…
14. E duncas prite dura e ostinada No consolas sa mia afflissione?... Corzu! a chie faeddo? A uest dada Sa falza eppuru cara visione?... In totue s’immagine adorada Mi la pintat s’immensa passione, E incontro in totue pro compensu Nós argumentos de dolore immensu! 15. Ahi! proite abberu no ti paras De chie tantu t'amat a sa vista? Pronte ness’in sonnos no mi naras Cand'hat fine sa vida mia trista? Deh, chi sogra, maridu e fizas caras S'unan pro sempre a tie preghend'ista! E chi, de grascia in signu manifestu, S'aurora bramada ispuntet prestu! 16. Suffr'intantu, 'adde mia, chi m'isfoghe In fervidos lamentos e pibios: Sas feras nd'han a benner a inoghe A iscultare sos lamentos mios, E a sa pibiosa mia ‘oghe S'unda insoro firmare den sos rios; Sos bentos, sas matessi roccas duras Den piangher sas mias disauras.
Che so pigande a pe a’ cussu monte, ube naran ch’an bidu una pisedda a pilos longos, bella che’ su sole. Apo pensadu a cando, in cussa sedda, currinde t’apo ‘ida in s’orizonte. In su passadu paret chi che ‘ole.
Fit una die pàsida, serena, unu manzan’ ‘e istiu. A su lugore de’ cussu sole caldu s’abberian fïores, ammustrande onzi colore a sa natura, de sos nuscos prena chi su padru drommidu ischidaian.
E cando cussos ojos as mustradu, de s’ermosura insoro sos ispantos custa terra e su chelu s’an godidu. Sos fïores prùs bellos, tottucantos, an su càlighe insoro pinnigadu, ca bellesa prùs manna aian bidu.
Su coro meu tottu s’est abbertu e luego mi l’as tue impreadu, prenàndelu de tébios sentidos. Su primu amore aias semenadu in custu pettus nudu che desertu, prenu solu ‘e disizos ismarridos.
Ma cando cussa pranta est fïorida, su tempus non l’at tentu ‘e t’ammustrare cussos colores ch’aias pintadu. Su fadu ti ch’at chérfidu leare attesu, e tue ses isvanessìda, appustis chi su coro m’as mudadu.
In custa sedda como so torradu e miro apinnicadu s’orizonte, chircand’ ‘e assebertare su lugore de’ cussos ojos tuos. Ma su monte si ch’at ingultu tottu in su passadu, de cando at bidu nascher cuss’amore.
E mi che torro insegus, ca de ti bider torra sa chimera s’est isfatta in s’aèra, e bolada si ch’est paris cun tegus.
A pustis de tempestos s'arcu de chelu nos giumpat sos pessares dae terra a chelu in caddos d’aèras de lugore in carreras chenza laccanas umbe b'est luna b'est terra sole abba lentore lugore astrore vida....... subra ‘e noas doas pintadas in boveda ‘e chelu
Terra mia, puite ti distinghes Tra sas raras bellesas de su mundu? Est po su mare chi giughes in tundu, Est po sos montes ch'in su cor'istringhes? O est po sas campagnas, ca las tinghes De unu color'azzesu e profundu ? Puite ti distinghes e mi piaghes Aspra terra de roccas e nuraghes?
Ad esser su chelu trasparente Chi no ischid it'est inquinamentu, Sa paghe, sa calma, su cuntentu Chi poned in s'anima e in sa mente? O su sas aria ruggias de occidente In d'unu sero ch'annunziat su 'entu? O s'incantu isteddadu e silenziosu De sas nottes, cumpanzas de riposu?
Folzis est su cantu pastorile De rara bellesa e melodia, Sas armoniosas rimas de poesia Chi essin da intro unu cuile? O su ballu pasadu, antigh'istile De chie prus dimustrat balentia? O, ancora, sas boghes de sa murra In sa Barbagia, Logudoro e Nurra ?
An esser sos costumes, tottu pintos De riccos broccados frorizados, Sas faldas, muncaloros ricamados, E sos zippones, sizidos in chintos? In dogni idda costumes distintos, Tantos serios e tantos colorados; E s'istimenta mi paret s'isprigu De un animu sardu prus antigu.
O sos nuraghes folzis, misteriosos, Monumentos de antigas tziviltades, Testimonzos de gherras e amistades, Severas turres, custodes gelosos Chi an cunservadu in sos muros bugiosos Boghes e sonos de atteras edades. Negand'e dare in pastu de s'istoria Sos milienarios segretos de gloria?
O sos males presentes e passados, Isula mama 'e luttu e de dolores, Mama de impiegados e pastores, Mama de tantos fizos emigrados, Mama de innozentes sequestrados E mama de sos reos sequestradores? A fin'e contos mi piaghes ebbia Folzis ca t'isco finas mama mia!
NO POTO REPOSARE de Salvatore Sini 1926 NON POTO REPOSARE
Non poto reposare, amore e coru pensende a tie soe donzi momentu Non istes in tristura prenda e oru né in dispiacere o pessamentu. T'assicuro ch'a tie solu bramo. ca t'amo forte t'amo, t'amo, t'amo. Amore meu prenda da estimare, s'affettu meu a tie solu est dau; s'are iuttu sas alas a bolare, milli bortas a s'ora ippo bolau; pro benner nessi pro ti saludare, s'attera cosa non 'a t'abissare.
Procurad'e moderare Barones, sa tirannia Chi si no, pro vida mia, Torrades a pés in terra Decrarada est giaj sa gherra Contra de sa prepotentzia Incomintzat sa passentzia In su pobulu a mancare Mirade ch'est pesende Contra de bois su fogu Mirade chi no est giogu Chi sa cosa andat 'e veras Mirade chi sas aeras Minetan su temporale Zente cunsizzada male Iscurtade sa 'oghe mia No apprettedas s'isprone A su poveru ronzinu, Si no in mesu caminu S'arrempellat appuradu; Mizzi ch'es tantu cansadu E non 'nde podet piusu; Finalmente a fundu in susu S'imbastu 'nd 'hat a bettare. Su pobulu chi in profundu Letargu fit sepultadu Finalmente despertadu S'abbizzat ch 'est in cadena, Ch'istat suffrende sa pena De s'indolenzia antiga: Feudu, legge inimiga A bona filosofia! ... Custa, populos, est s'ora D'estirpare sos abusos A terra sos malos usos A terra su dispotismu Gherra, gherra a s'egoismu E gherra a sos oppressores Custos tirannos minores Est pretzisu umiliare